انتشار متن یادداشت تفاهم ۱۴ مادهای میان ایالات متحدهی امریکا و ایران، توجه رسانههای جهانی و ایرانی را به یکی از جنجالیترین بندهای آن جلب کرده است. بندی که از تدوین یک برنامهی حداقل ۳۰۰ میلیارد دالری برای بازسازی و توسعهی اقتصادی ایران سخن میگوید.
بر بنیاد متن منتشرشده، ایالات متحدهی امریکا متعهد میشود همراه با شرکای منطقهای خود، طرحی «قطعی و مورد توافق متقابل» با حداقل ۳۰۰ میلیارد دالر برای بازسازی و توسعهی اقتصادی ایران تدوین کند. در همین بند آمده است که سازوکار اجرای این طرح باید بهعنوان بخشی از توافق نهایی، ظرف ۶۰ روز نهایی شود و امریکا نیز مجوزها، معافیتها و اجازههای لازم برای دادوستدهای مالی مربوط به آن را صادر کند.
با این حال، ترمپ در نخستین واکنش عمومی خود در این باره کوشید برداشت «پرداخت مستقیم پول از سوی امریکا به ایران» را بهشدت رد کند. او در شبکهی اجتماعی خود، این ادعا را «خبر جعلی» خواند و گفت آن را «دموکراتهای احمق» مطرح کردهاند. این واکنش نشان داد که کاخ سفید میخواهد بحث بستهی ۳۰۰ میلیارد دالری را از تعبیر «پرداخت پول امریکا به ایران» جدا کند و آن را در چارچوب یک سازوکار مشروط سرمایهگذاری توضیح دهد.
این بند از آن جهت اهمیت دارد که توافق را از سطح یک آتشبس یا توقف جنگ فراتر میبرد و آن را به یک بستهی اقتصادی بزرگ پیوند میزند. در واقع، اگر بندهای نخست تفاهم بر توقف عملیات نظامی، احترام به حاکمیت، رفع محاصرهی دریایی و بازگشایی مسیرهای کشتیرانی تمرکز دارند، بند ششم مستقیماً به آیندهی اقتصادی ایرانِ پس از جنگ میپردازد.
رسانههای بینالمللی، بهویژه رویترز، این بند را یکی از محورهای بنیادینِ توافق دانستهاند. رویترز گزارش داده است که بستهی ۳۰۰ میلیارد دالری نه بهعنوان غرامت مستقیم جنگی، بلکه در قالب یک صندوق یا سازوکار سرمایهگذاری برای بازسازی و توسعه ایران مطرح شده است. بر بنیاد گزارش این خبرگزاری، این طرح قرار است با مشارکت سرمایهگذاران و شرکای منطقهای و بینالمللی پیش برود و اجرای آن به توافق نهایی و پایبندی طرفها به مفاد تفاهم وابسته خواهد بود.
به گزارش این رسانه، رقم ۳۰۰ میلیارد دالری در حالی در متن تفاهم آمده که ایران در مرحلهای از مذاکرات خواستار حدود ۴۰۰ میلیارد دالر بهعنوان جبران خسارتهای ناشی از جنگ شده بود. اما واشنگتن با پرداخت مستقیم غرامت از سوی دولت امریکا مخالفت کرد و در نهایت، ایدهی یک صندوق یا سازوکار سرمایهگذاری برای بازسازی و توسعهی ایران جایگزین مطالبهی اولیه شد. به این ترتیب، عدد ۳۰۰ میلیارد دالر را میتوان نتیجهی نوعی مصالحه دانست، چنانکه ایران از مطالبهی غرامت مستقیم فاصله گرفت و امریکا نیز پذیرفت که بازسازی اقتصادی ایران بهعنوان بخشی از توافق نهایی در متن گنجانده شود.
رسانههای امریکایی نزدیک به دولت ترمپ کوشیدهاند برداشت «پرداخت مستقیم امریکا به ایران» را کمرنگ کنند. در گزارشها و مواضع نقلشده از مقامهای امریکایی، تاکید شده است که این پول از خزانهی دولت امریکا پرداخت نمیشود و واشنگتن خود را متعهد به دادن پول نقد به تهران نمیداند. در این روایت، بند ششم بیشتر بهعنوان یک مشوق اقتصادی مشروط معرفی میشود؛ مشوقی که در صورت پیشرفت مذاکرات نهایی، رعایت تعهدات هستهای و حفظ ثبات منطقهای میتواند فعال شود.
در مقابل، رسانههای ایرانی این بند را عمدتاً بهعنوان یکی از امتیازهای بزرگ تفاهم برای تهران برجسته کردهاند. ایرنا در متن منتشرشده از یادداشت تفاهم، بند ششم را بهعنوان تعهد امریکا و شرکای منطقهای برای بازسازی و توسعهی اقتصادی ایران بازتاب داده است. در روایت رسانههای ایرانی، اهمیت این بند در آن است که امریکا نهتنها به توقف فشار نظامی و رفع موانع اقتصادی تن میدهد، بلکه بهصورت رسمی وارد بحث بازسازی اقتصاد ایران پس از جنگ میشود.
با این حال، تمامی روایتهای ایرانی یکسان نیستند. برخی رسانهها از جمله فارس و تابناک، ضمن تاکید بر اهمیت رقم ۳۰۰ میلیارد دالر، به ابهامهای اجرایی آن نیز پرداختهاند. این رسانهها نوشتهاند که طرح یادشده هنوز به معنای پرداخت فوری یا مستقیم پول به دولت ایران نیست، بلکه بیشتر به ایجاد چارچوبی برای سرمایهگذاری و تامین مالی مشروط شباهت دارد. از نگاه این رسانهها، واژههایی مانند «توافق نهایی»، «سازوکار اجرایی»، «شرکای منطقهای» و «مجوزهای مالی» نشان میدهند که بند ششم هنوز نیازمند مذاکره، ضمانت و تعریف دقیق است.
اهمیت سیاسی این بند نیز کمتر از اهمیت اقتصادی آن نیست. برای ایران، بند ششم میتواند بهعنوان نشانهای از تغییر توازن مذاکرات معرفی شود؛ زیرا کشوری که تا پیش از این زیر فشار تحریم، محاصره و تهدید نظامی قرار داشت، اکنون در متن تفاهم از یک طرح بزرگ بازسازی و توسعه سخن میگوید. از این منظر، تهران میتواند بند ششم را نشانهای از عقبنشینی امریکا و پذیرش نقش ایران در نظم جدید منطقهای بداند.
برای دولت ترمپ اما روایت متفاوت است. کاخ سفید میتواند این بند را نه بهعنوان امتیاز دادن به ایران، بلکه بهعنوان بخشی از یک معاملهی امنیتی معرفی کند، اینکه ایران از پیگیری سلاح هستهای خودداری میکند، وضعیت برنامهی هستهای خود را حفظ میکند، مسیرهای دریایی را امن نگه میدارد و وارد مذاکرات نهایی میشود؛ در مقابل، امکان بازسازی اقتصادی و بازگشت تدریجی به اقتصاد جهانی برای تهران فراهم میشود. به بیان دیگر، امریکا تلاش میکند بند ششم را نه «پاداش به ایران»، بلکه «هزینهی کنترول بحران» نشان دهد.
با وجود این، پرسش اصلی همچنان باقی است: آیا ۳۰۰ میلیارد دالر یک تعهد واقعی و قابل اجراست یا صرفاً عددی سیاسی برای حفظ روند مذاکرات؟
پاسخ فعلاً قطعی نیست. متن بند ششم از یک سو بسیار مهم و کمپیشینه است، زیرا رقم مشخص و بزرگی را برای بازسازی و توسعهی ایران مطرح میکند. اما از سوی دیگر، اجرای آن به توافق نهایی، مشارکت شرکای منطقهای، صدور مجوزهای مالی امریکا، حل مسئلهی تحریمها و ایجاد سازوکار نظارتی وابسته است. بنابراین، ارزش سیاسی و تبلیغاتی این بند فوری است، اما ارزش اقتصادی واقعی آن زمانی روشن میشود که منبع پول، نحوهی پرداخت، پروژههای مشمول، نقش کشورهای منطقه و ضمانت حقوقی اجرا مشخص شود.
به هر روی، بند ششم تفاهم امریکا و ایران در متن، بیشتر به سود ایران دیده میشود؛ زیرا از بازسازی اقتصاد ایران، رفع محدودیتهای مالی و ورود سرمایه سخن میگوید. اما در عمل، این بند بهگونهای تنظیم شده که امریکا بتواند اجرای آن را مرحلهای، مشروط و وابسته به توافق نهایی نگه دارد. به همین دلیل، این بند همزمان هم یک دستاورد بزرگ برای تهران است و هم یک ابزار فشار و مدیریت برای واشنگتن.
