شیوع نادر یک بیماری ویروسی میان مسافران کشتی کروز «اموی هوندیوس» در اوایل ماه حمل سال جاری بار دیگر توجه جهان را به ویروس هانتا جلب کرده است. این رویداد که تاکنون موجب جانباختن سه تن از مسافران و بستری شدن دست کم چهار تن دیگر آنان شده، پرسشهای بسیاری را دربارهی ماهیت این ویروس، راههای انتقال، نشانهها، خطرات و روشهای پیشگیری در سطح جهانی بهوجود آورده است.
تلویزیون دیار در این گزارش به موضوعات یادشده پرداخته است.
ماجرای کشتی کروز و آغاز توجه جهانی
کشتی تفریحی «اموی هوندیوس» با حدود ۱۴۷ تن مسافر و خدمه که در ۱۲ حمل از سواحل آرژانتین حرکت کرده بود، در طول مسیر دریایی خود با شیوع نادری از هانتاویروس روبهرو شد. این ویروس ابتدا با علائم تب و مشکلات تنفسی در چند مسافر ظاهر شد و سپس آزمایشهای تخصصی مشخص کرد که این موارد ناشی از نوع بسیار نادر و خطرناک «آندس ویروس» بوده است، نوعی از هانتاویروس که در شرایط خاص میتواند حتی از انسان به انسان منتقل شود. بر بنیاد آمارهای رسمی، تاکنون هفت مورد ابتلا به این ویروس در میان سرنشینان این کشتی تایید شده و دو مورد دیگر مشکوک هستند که نتیجهی آزمایشهای قطعی آنها هنوز در حال بررسی است، و در مجموع سه تن از مسافران جانهای خود را از دست دادهاند. از میان افراد مبتلا، دست کم چهار تن به دلیل شدت علائم در شفاخانههای تخصصی بستری شده و تحت مراقبت هستند، و مابقی نیز پس از رسیدن کشتی به جزایر قناری در اسپانیا برای مراقبت و قرنطینه به کشورهای خود بازگردانده شدند. سازمان جهانی بهداشت و مقامات بهداشتی چندین کشور در حال دنبال کردن تماسها و مراقبت از افراد در معرض خطر هستند تا روند گسترش بیماری را کنترول کنند و انتشار آن در سطح جامعه به حداقل برسد.
هانتاویروس چیست؟
هانتاویروسها، ویروسهایی هستند که بیشتر در برخی گونههای خاصی از موشها و جوندگان کوچک زندگی میکنند. بهگونهی نمونه در امریکای جنوبی، این ویروس معمولاً در موش برنج دمبلند و در امریکای شمالی در موش گوزنی غربی دیده میشود. این حیوانات بدون اینکه خودشان بیمار شوند، ویروس را در بدن خود نگه میدارند و گاهی با ادرار، مدفوع یا بزاقشان، ویروس به محیط منتقل میشود. وقتی انسان در تماس نزدیک با این مواد قرار میگیرد یا آنها را استنشاق میکند، امکان ابتلا وجود دارد. به جز جوندگان، برخی حیوانات دیگر مانند سوسکسانان (حیوانات کوچک پستاندار شبیه موش با بینی کشیده و بدن ظریف) یا خفاشها نیز ممکن است ویروس مشابهی را داشته باشند، اما نقش آنها در ایجاد بیماری برای انسان بسیار محدود است و عمده خطر از سوی همان گونههای خاص موشهاست. نخستین هانتاویروس در سال ۱۹۵۰ میلادی شناسایی شد و از آن زمان تاکنون سویههای مختلف این ویروس در نقاط مختلف جهان کشف شدهاند.
این ویروسها در بخشهای مختلف جهان شناخته شدهاند و باعث دو شکل عمدهی بیماری در انسانها میشوند: اول، سندُرم ریوی هانتا که عمدتاً در قارهی امریکا گزارش شده و علائم شدید تنفسی ایجاد میکند. و دوم، تب خونریزیدهنده با سندُرم کلیوی که در اروپا و آسیا بیشتر دیده شده و عمدتاً دستگاه کلیوی را درگیر میکند.
در شیوع تازه، ویروسی که شناسایی شده، نوع خاصی از هانتاویروس است که در آرژانتین و بخشهایی از امریکای جنوبی شناخته شده و با بقیه هانتاویروسها فرق دارد. این سویه برای نخستین بار در سال ۱۹۹۵ میلادی در آرژانتین و شیلی شناخته شد و مهمترین ویژگی آن این است که میتواند در شرایط خیلی نزدیک و طولانیمدت تماس بین انسانها منتقل شود، یعنی برخلاف بیشتر هانتاویروسها که فقط از حیوان به انسان میروند، در برخی موارد گزارش شده که یک فرد بیمار توانسته است آن را به دیگران منتقل کند. این حالت برای نخستین بار در سال ۲۰۱۴ میلادی در آرژانتین، در یک گروه سهنفره دیده و با بررسی توالی ژنتیکی ویروس تایید شد که انتقال از انسان به انسان اتفاق افتاده است، یعنی فردی که ابتدا مبتلا شده بود، ویروس را به دو تن دیگر منتقل کرد. این نوع انتقال فقط در تماسهای بسیار نزدیک مثل زندگی خانوادگی یا مراقبت طولانی از بیمار دیده شده و به هیچ وجه شبیه بیماریهای بسیار مسری مثل آنفلوانزا یا کووید‑۱۹ نیست، به این معنا که ویروس آندس برای انتقال، نیاز به تماس نزدیک و طولانیمدت دارد و به راحتی از فردی به فرد دیگر پخش نمیشود.
علایم بیماری چگونه بروز میکند؟
بیماری هانتاویروس معمولاً پس از یک دورهی نهفتگی که میتواند از حدود یک هفته تا حداکثر هشت هفته طول بکشد، شروع میشود، اگرچه بیشتر افراد در حدود دو تا چهار هفته پس از قرار گرفتن در معرض ویروس علائم را تجربه میکنند. در آغاز، بیمار ممکن است کاملاً سالم به نظر برسد و تنها نشانهها شبیه به یک آنفلوانزای شدید ظاهر میشوند؛ تب، لرز، سردرد، درد عضلانی، خستگی و ضعف، همراه با تهوع یا ناراحتی معده از جمله این نشانههای اولیه هستند. با پیشرفت بیماری، بهویژه در مواردی که سندرم ریوی هانتا ایجاد میشود، مشکلات تنفسی شدید بروز میکند؛ سرفههای خشک، تنگی نفس و احساس فشار در قفسهی سینه نشانه تجمع مایعات در ریهها و آسیب جدی به عملکرد تنفسی است و در این مرحله بیمار ممکن است نیازمند مراقبتهای ویژهی پزشکی شود. بنابراین هانتاویروس بیماریای است که ابتدا با علائم ساده و غیراختصاصی شروع میشود، اما در صورت پیشرفت میتواند به وضعیت تهدیدکنندهی زندگی منجر شود و توجه سریع پزشکی را میطلبد.
چگونه منتقل میشود و چه خطراتی دارد؟
راه اصلی انتقال هانتاویروس به انسان، تماس با فضولات، ادرار یا بزاق جوندگان آلوده است که در محیطهای بسته میتواند هنگام تمیز کردن یا جارو کردن هوای آلوده را وارد ریهها کند. از آنجا که این ویروس در محیطهای خشک پایدارتر میماند، پاکسازی غیرمحتاطانه میتواند خطر انتقال را افزایش دهد.
ویروس آندس، گونهای که در شیوع کشتی مشاهده شده، در موارد بسیار نادر و تماس نزدیک انسان با انسان قابل انتقال بوده است، اما طوری که یادآوری گردید خطر شیوع گسترده در جامعه معمولاً پایین ارزیابی شده و عمدتاً نیازمند تماس طولانی با فرد مبتلا است.
تازهترین وضعیت درمان و مراقبت
تا کنون دارویی ساخته نشده که بتواند هانتاویروس را کاملاً درمان کند و درمان موجود بیشتر حمایتی و مراقبتی است. کاهش مرگ و میر در بیماران بستری تا حد زیادی به تشخیص زودهنگام، مدیریت دقیق پزشکی و دسترسی به مراقبتهای ویژه بستگی دارد. همچنین، واکسین موثر و جهانی برای هانتاویروس وجود ندارد و تنها روش واقعی پیشگیری، دوری از تماس با موشها و جوندگان آلوده، رعایت بهداشت محیطی و فردی و اقدام سریع در صورت مشاهده علائم اولیه بیماری است.
قابل یادآوری است که در برخی کشورها مانند چین و کوریای جنوبی واکسینهایی صرفاً برای یکی از انواع هانتاویروس تولید شده، اما برای دیگر سویهها و در سطح جهانی اثربخش نیستند.
چگونه باید از خود محافظت کنیم؟
برای محافظت از خود در برابر هانتاویروس، کارشناسان صحی توصیه میکنند که از تماس مستقیم با موشها و سایر جوندگان و فضولات آنها در خانه، محل کار یا هنگام سفر خودداری شود و محیطهای زندگی و کاری همیشه تمیز و عاری از نشانههای حضور جوندگان نگه داشته شوند. هنگام تمیز کردن مکانهایی که ممکن است آلوده باشند، استفاده از دستکش و محافظ صورت اهمیت زیادی دارد تا ذرات آلوده وارد دهان یا بینی نشود. شستشوی مرتب دستها با آب و صابون پس از تماس با هر سطحی که احتمال آلودگی دارد، یک اقدام پیشگیرانهی ساده و موثر است. همچنین در صورت مشاهده هرگونه علامت مشکوک مانند تب، سردرد، درد عضلانی یا مشکلات تنفسی، مراجعه سریع به مراکز درمانی ضروری است تا تشخیص زودهنگام و مراقبتهای لازم انجام شود و احتمال پیشرفت بیماری کاهش یابد.
